An Gorta i gConamara

Ba é daonra na hÉireann sa mbliain 1800 ná 5 mhilliún, agus faoin am ar tháinig an Gorta Mór bhí 8 milliún sa tír. Bhí pobal mór láidir i gConamara san 19ú haois; pobal saibhir i ndúchas agus i stair, arbh í an Ghaeilge gnáththeanga na ndaoine. Bhí furmhór an phobail bocht gan teideal. Ní raibh úinéireacht ag éinne ar an talamh a shaothraígh sé, agus b'fhurasta iad a chur as seilbh. Bhí a n-áit cónaithe go hainnis,tithe beaga tuí nó brácaí cloch le scrathacha portaigh mar dhíon. Ní raibh an fhuinneog féin ar chuid díobh, ach poll sa díon le haghaidh na deataigh. Ach in aimhneoin sin, fuair cuairteoirí chuig an tír caidéis de chomh sláintiúil scafánta agus a bhí na daoine. Bhí fear na hÉireann dhá orlach níos airde ná a chomhionann i Sasana.

Ba é an fata, a tháinig go hÉirinn sa mbliain 1509, ba chúis leis an daonra breá sláintiúil seo. Bhí an fata i ndon fás ar dhroch-thalamh agus is beag saothrú a theastaigh uaidh. Chothódh acra go leith fataí cúigear nó seisear, i dteannta le muca agus eallach eile, ar feadh leathbhliana. Díoladh ní ar bith eile a saothraíodh chun airgead an chíosa a fháil, nó riachtanais eile a cheannacht.

Ach rinne an muinín ró-mhór sa bhfata léirscrios. In 1845 bhuail galar ar a dtugtar "an dúchan" (phythophthora infestans) an barr fataí, agus lobhadar cúpla bliain as a chéile. Níor thug Rialtas Shasana móran aird ar an ngéarchéim, agus bhásaigh na sluaite d'ocras agus de thinneas. Cuireadh scéimeanna fóirithinte ar bun sa deireadh, ach bhíodar ró-mhall le haon leas a dhéanamh. Leanadh de bheith ag cur grán thar lear, agus go deimhin fágadh grán gur lobh sé ar chéibh an Chlocháin, tráth, chúns bhí na daoine ag fáil bháis den ocras.

D'fhág na céadta céibh an Chlocháin ar a mbealach go Sasana, Meiriceá agus an Astráil. Is iomaí sin soitheach a shroich ceann cúrsa agus an tríú cuid dá paisinéirí básaithe leis an ocras agus le tinneas ar an mbealach. Is i dteach na mbocht ar an gClochán a chaith tuilleadh, a bhí ró-lag le n-imeacht, deireadh a saoil. Rinne na Quakers a seacht ndícheall cabhair a thabhairt; dháileadar anraith agus eile féachaint le faoiseamh a thabhairt ón ocras agus ón mbochtanas. Ba é toradh an ghorta ná gur tháinig athrú dochreidte ar shaol agus ar shaothar Chonamara. Briseadh na tiarnaí talún, nascadh na feilmeacha beaga, agus thosaigh an Ghaeilge ag meath.

 

 
 
Connemara Heritage Centre, Lettershea, Clifden, Connemara. Tel: +353 95 21808 Fax: +353 95 22098 Email: danohara@eircom.net